تعارض منافع در صدا و سیما

از ویکی تعارض منافع
پرش به ناوبری پرش به جستجو

با رشد و گسترش سرویس‌های استریمی چون نتفلیکس، یوتیوب، آمازون پرایم و دیگر سرویس‌ها، انواع جدیدی از عرضه محتوای صوتی‌وتصویری در جهان شکل گرفت که در نتیجه آن بازیگران مختلفی پا به عرصه عرضه محتوای رسانه‌ای گذاشتند. [۱] بازار رسانه ایران نیز از این تحولات فناورانه دور نماند و در سال‌های اخیر شاهد رشد و گسترش سرویس‌های رسانه‌ای بوده‌ایم که به دنبال تصمیم سیاستی بر فیلترینگ سرویس‌های خارجی نظیر یوتیوب و عدم فعالیت سرویس‌های استریم جهانی نظیر نتفلیکس در ایران، سرویس‌های رسانه‌ای داخلی توانسته‌اند سهم عمده‌ای از محتوای آنلاین کاربران ایرانی در تماشای ویدئو (غیر از شبکه‌های اجتماعی خارجی نظیر اینستاگرام) را در بربگیرند، از این رو صنعت رسانه‌ای ایران شاهد ورورد بازیگران مختلفی به ارائه خدمات محتوایی بوده است. [۲]


با شیوع پاندمی ویروس کرونا تعطیلی مراکز تفریحی از جمله سینما، سالن‌های تئاتر، کنسرت و مسابقات ورزشی رسانه‌های آنلاین نقش مهمی را در سبد مصرفی محتوایی مخاطبان ایفا کردند و اکران آنلاین فیلم‌های سینمایی، کنسرت‌های موسیقی و برنامه‌های تئاتر از جمله اتفاق‌های نوین ناشی از پیامدهای تعطیلی ویروس کرونا بود. [۳] در این دوران تصمیم مردم به ماندن در خانه و همچنین ارائه برخی از تسهیلا‌ت، نظیر تخفیف‌های اشتراک و اینترنت رایگان و نیم‌بها در جذب مخاطبان بی‌تاثیر نبوده است که در نتیجه آن ما شاهد رشد و افزایش مخاطبان این صنعت بوده‌ایم. [۴]


در این میان در تاریخ 26 خرداد 1399 مدیر کل دفتر نظارت بر تولید فیلم با اشاره بر مازاد بودن مجوزهای اعطا شده بر ظرفیت بازار بیان کرد صدور مجوز تولید سریال‌های شبکی خانگی به طور موقت متوقف خواهد شد. [۵] روزنامه همشهری در روز دوم تیر 1399 در گزارشی آورده است که به‌زودی هر آنچه در شبکه نمایش‌ خانگی رخ خواهد داد در انحصار سازمان صدا ‌و ‌سیما قرار می‌گیرد و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان سینمایی کشور رسماً نظارت بر تولید و ساخت و البته پخش محصولات شبکه نمایش خانگی را واگذار خواهند ‌کرد. [۶] به این ترتیب نظارت‌های ساترا بر روی VODها از اوایل امسال رنگ و بوی جدی‌تری به خود گرفت.


در میان همه گمانه‌زنی‌ها گزاره‌ای که بیش از همه تقویت شد و مورد توجه محافل رسانه‌ای و به‌خصوص سینمایی قرار گرفت این بود که صدور مجوز ساخت سریال خانگی قرار است به‌زودی صداوسیما سپرده شود و توقف صدور مجوز، در واقع گام‌اول وزارت ارشاد برای عقب‌نشینی در این حوزه بوده است، البته این گمانه از آنجا تقویت می‌شد که در ماه‌های اخیر صدا و سیما از طریق سازمان تنظیم مقررات صوت و تصویر فراگیر یعنی ساترا اقدامات مختلفی را در حوزه صدور مجوز نمایش و تولید برنامه‌های ترکیبی و برنامه‌های پخش زنده در وی او دی‌ها و پلتفرم‌ها انجام داده بود. [۷]


اینگونه بود که گمانه‌زنی درباره انتقال وظیفه صدور پروانه ساخت برای سریال‌های خانگی از وزارت ارشاد به سازمان صداوسیما تبدیل به یک پیش‌فرض پذیرفته‌شده از سوی گروه‌های موافق و مخالف شد و تحلیل، ارزیابی و موضع‌گیری بر سر درست یا نادرست بودن این تصمیم رونق گرفت. [۸]


یک ماه بعد مرتضی آقاتهرانی، رییس کمیسیون فرهنگی مجلس در واکنش به مناقشه جدید ارشاد و صداوسیما اعلام کرد كه مدیران ارشاد و سازمان سینمایی می‌‌دانند از این به بعد دیگر مسیر اعطای مجوز محصولات خانگی و نظارت محتوایی‌شان، از مسیر ارشاد و زیرمجموعه‌های این وزارتخانه نمی‌گذرد و این بدان معنا بود که تصمیم نهاد قانون‌گذاری کشور به دنبال تفسیر شورای نگهبان از دو اصل 44 و 175 قانون اساسی در سال 1379 که تنها مرجع صدور مجوز و نظارت بر انتشار صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی را صداوسیما دانسته است، بر این است که به حرکت سریع و درحال توسعه نمایش خانگی و وی‌اودی‌ها لجام بزند. [۹]


با انتشار این اخبار گروه‌های مختلف مرتبط با این صنعت مواضع خود را مطرح کردند و 13 صنف سینمایی هم نظر اعتراضی‌شان را طی بیانیه‌ای به تندی اعلام کرده‌اند که تاکید عمده این بیانیه‌ها بر شکل‌گیری «انحصار مطلق» در صدا و سیما است. با این حال اگر کمی دقیق‌تر از واژگان استفاده شود، سپردن قاعده‌گذاری و مدیریت بازار به صدا و سیما مصداق تعارض منافع بوده و صدا و سیما در موقعیت‌های تعارض منافع قاعده‌گذاری برای خود، تعارض درآمد و وظیفه، تعارض وظایف و بسیاری موقعیت‌های ناشناخته دیگر قرار می‌دهد. [۱۰]


صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی: تعارض منافع در صدا و سیما

بررسی انتقال صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی به صدا و سیما نشان‌دهنده ابعاد مختلفی از تعارض منافع است. به طور کلی ‌VODها (ویدئو در زمان درخواست) رقیب سازمان صدا و سیما شناخته می‌شوند که به زبان ساده هرچه تمایل مخاطبان به سمت VODها بیشتر شود، از مخاطبان صدا و سیما کاسته شده و این سازمان زیان‌های انباشته‌ای خواهد داشت. [۱۱]


به طور مثال محمدحسین رنجبران، مدیرکل روابط‌عمومی سازمان صدا و سیما، در ادیبهشت 1398 ادعا کرد صدا و سیما باید بیش از دو هزار میلیارد تومان در سال از محل آگهی‌ها درآمد کسب کند. درحالی که این رقم بیش از بودجه دولت به این سازمان است بدیهی می‌نماید که هرچه میزان استقبال مخاطبان از صدا و سیما کاسته و به سمت رسانه‌های آنلاین برود، درآمد این سازمان با کاهش جدی مواجه خواهد شد. [۱۲] به طور کلی، با توجه به اینکه سازمان صدا و سیما خود فعالیت بازرگانی و اقتصادی دارد و تولیدکننده سریال و... است؛ مرجع نظارتی که خود تولید‌کننده باشد، ناظر امین و بی‌طرفی نخواهد بود و تعارض منافع و تزاحم آن را به همراه دارد چرا که سازمان طبیعتاً میل به تأمین منافع خود دارد.


نکته مهم آنکه منافع صدا و سیما صرفاً مالی نیست، بلکه منافع سازمانی غیرمالی نیز شدیداً تاثیرگذار خواهد بود. در طول سالیان گذشته چرخش عادت مصرف‌کنندگان رسانه‌ای از صدا و سیما به سمت رسانه‌های دیگر (از شبکه‌های ماهواره‌ای گرفته تا لایوهای اینستاگرام)، سازمان صدا و سیما را در موقعیت ضعف قرار داده است و تلاش برای حل این مسائل نیز می‌تواند تاثیرات چشم‌گیری بر نحوه صدور مجوزها توسط این سازمان داشته باشد. [۱۳]


علاوه بر تعارض درآمد و وظیفه، انتقال صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی به صدا و سیما باعث شکل‌گیری موقعیت قاعده‌گذاری برای خود نیز می‌شود، در حالی که، وظیفه ذاتی سرویس‌های عمومی رسانه‌ای (Public Broadcasting Service) تولید برنامه‌هایی در راستای منافع عمومی است، از این نظر اساساً سپردن تنظیم‌گری برنامه‌های رسانه‌ای به چنین سازمان‌هایی تعارض منافع بوده و سازمان را در موقعیت قاعده‌گذاری برای خود قرار می‌دهد. صدا و سیما نیز مجزا از این موضوع نیست و هر نوع اعطای مقام تنظیم‌گری به آن موجب شکل‌گیری تعارض منافع در صدا و سیما می‌شود. [۱۴]


به این ترتیب قاعده تعارض منافع در مورد ورود سازمان صدا و سیما به حوزه صوت و تصویر در فضای مجازی مصداق پیدا می‌کند و اساساً سازمان صدا و سیما به عنوان یک دستگاه حاکمیتی در حوزه صوت و تصویر با ورود به حوزه صوت و تصویر تولیدی شرکت‌های بخش خصوصی به عنوان رقیب بخش خصوصی اگر بخواهد استانداردها و ضوابط خود را به فعالیت‌های فضای مجازی تعمیم دهد باعث شکست فعالیت‌های این بخش خواهد شد.


با توجه به اینکه ساترا یا همان سازمان تنظیم مقررات صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی که یکی از زیرمجموعه‌های سازمان صداوسیما است (رییس این سازمان نیز توسط رییس سازمان صدا و سیما منصوب می‌شود) به عنوان بازوی عملیاتی این سازمان در خصوص این مهم عمل خواهد کرد اگرچه که ساترا مدعی مستقل بودن و داشتن مأموریت متفاوت از صدا و سیما است، اما شائبه تضاد منافع در این میان همچنان وجود دارد و دور از ذهن نخواهد بود. [۱۵] از این رو در ادامه مروری بر مختصات این سازمان خواهی داشت.


ساترا

با توسعه روزافزون زیرساخت‌های ارتباطی و تولید و عرضه محتواهای متنوع صوتی و تصویری در این بسترها از سوی کاربران حقیقی و حقوقی؛ ساماندهی محتواهای منتشرشده در فضای مجازی در کشور و توسعه محتواهای غنی اسلامی به زبان فارسی در این فضا امری ضروری به نظر می‌رسید. [۱۶] از این رو، در راستای اصل 44 قانون اساسی و نظریه تفسیری شورای محترم نگهبان از این اصل، با دستور ریاست محترم سازمان صدا و سیما، سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی «ساترا» بر‌اساس ابلاغیه مورخ 1394/6/22 به ریاست محترم جمهور (به عنوان ریاست شورای عالی فضای مجازی) تشکیل شده است. [۱۷] بر این اساس، تمام نهاد‌های حاکمیتی شامل دولت، مجلس شورای اسلامی، مرکز ملی فضای مجازی، نهاد‌های نظارتی نظیر شورای نگهبان و سازمان بازرسی کل کشور و سایر ارکان قوه قضاییه در لزوم انجام تنظیم‌گری رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر توسط ساترا «به نمایندگی از سازمان صدا و سیما» متفق‌القول هستند. [۱۸]


هدف ساترا

ساترا به دنبال آن است که با تحقق مأموریت خود موجب ارتقای سلامت و کیفیت خدمات رسانه‌اى صوت و تصویر فراگیر در فضاى مجازى، تقویت و ارتقای جایگاه صنعت رسانه‌اى صوتى - تصویرى جمهورى اسلامى ایران در رقابت‌هاى سنگین جهانى، حفاظت از مرزهاى رسانه‌اى کشور و کاهش آسیب‌پذیرى جامعه در مقابل هجمه‌هاى فرهنگى بیگانگان، جلوگیرى از انحصار و تضمین رقابت سالم و در نهایت زمینه‌سازى تحقق الگوى رسانه‌اى در تمدن نوین اسلامى شود. [۱۹]


گفتنی است؛ رویکرد ساترا بر حمایت کامل از فعالان رسانه‌های صوت و تصویر به‌عنوان خط مقدم نبرد و دفاع از «حاکمیت رسانه‌ای» کشور در مقابل غول‌های بین‌المللی بنا شده است لذا رویکرد تنظیم‌گری تسهیل‌گرانه و مشارکتی به عنوان شعار این سازمان و مبتنی بر مشارکت حداکثری خود رسانه‌ها شکل گرفته است. [۲۰]


وظایف ساترا

سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضاى مجازى (ساترا) به منظور تحقق مصالح و منافع عمومى در سپهر خدمات رسانه‌اى صوتى - تصویرى فراگیر، وظایفی را برعهده دارد که به شرح زیر است: [۲۱]

  • ساماندهی حوزه صوت و تصویر فراگیر در راستای حمایت از خدمات دهندگان و تأمین حقوق کاربران
  • تسریع، تسهیل و شفاف‌سازی روند و فرآیند اعطای مجوز به ارائه‌کنندگان خدمات صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی
  • افزایش کسب و کار و زمینه‌سازی تسهیل‌گری برای فعالان حوزه صوت و تصویر فراگیر
  • رسیدگی به شکایات و تخلفات گزارش‌ شده از سوی مردم در فضای مجازی
  • تهیه، تنظیم و تصویب نظام‌نامه‌ها، روش‌های اجرایی، دستورالعمل‌های کاربردی
  • حمایت و تحرک‌‌بخشی به حوزه تولید محتوا و خدمات و ایجاد نشاط اجتماعی برای افزایش تبادل اطلاعات ترافیک داخلی و کاهش ترافیک بین‌المللی
  • افزایش مراجعه کاربران بین‌المللی و استفاده هرچه بیشتر کاربران ایرانی از برترین محتواهای جهان


چارچوب و مبنای حقوقی

ساترا مستند به ماده 7 قانون اساسنامه صدا و سیما و همچنین نظریه تفسیری شورای نگهبان بر اصول چهل و چهارم و یکصد و هفتاد و پنجم قانون اساسی شکل گرفته که تحت حوزه مسئولیتی سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران مسئولیت اجرای ماموریت جدید حکمرانانه موضوع ابلاغیه رهبر معظم انقلاب در شهریور سال 1394 مبنی بر مسئولیت انحصاری در حوزه تنظیم مقررات، صدور مجوز و نظارت بر صوت و تصویر فراگیر را بر عهده دارد و در همین راستا فعالیت‌ها و ارائه خدمات صوت و تصویر فراگیر نیازمند کسب تائیدیه این سازمان است و باید در قالب نظام مجوزدهی خدمات مجاز به کاربران ارائه شود که البته این الزام در قالب شق هشتم قسمت «و» فهرست مصادیق مجرمانه موضوع ماده 21 قانون جرایم رایانه ای، تصریح و مورد مطالبه دادستانی نیز قرار گرفته است. [۲۲]

پیامدهای تعارض منافع در صدا و سیما

عمده‌ترین پیامد تعارض منافع در صدا و سیما را می‌توان ناکارآمدی و زیان‌های عمده اقتصادی بر صنعت صوت و تصویر کشور دانست که اگرچه عمده ادبیات نظری حاکم بر تعارض منافع آن را مرتبط با فساد می‌داند، اما پیامدهای غیرکارآمدسازی آن بر دستگاه‌های عمومی کشور می‌تواند به مراتب خطرناک‌تر باشد. [۲۳]


با توجه به حجم گردش مالی رو به رشد VODها، باید اذعان داشت که تعارض منافع در صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی در نهایت اقتصاد این بخش را به طور جدی تحت تاثیر قرار می‌دهد و این موضوع در نهایت می‌تواند توسعه این بخش را محدود کند که نتیجه آن نابودی پلتفرم‌های فضای آنلاین، از دست رفتن مخاطبین میلیونی و بیکاری بسیاری» خواهد بود. [۲۴]


منابع و پانویس‌ها

  1. تلویزیون‌های اینترنتی رقیب تلویزیون ملی هستند؟
  2. تلویزیون‌های اینترنتی رقیب تلویزیون ملی هستند؟
  3. تلویزیون‌های اینترنتی رقیب تلویزیون ملی هستند؟
  4. تلویزیون‌های اینترنتی رقیب تلویزیون ملی هستند؟
  5. صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی: تعارض منافع در صدا و سیما
  6. خانگی در کنترل صدا و سیما
  7. کنترل «سریال‌های خانگی» دست به دست می‌شود؟/ «مسئولیت» فراموش‌شده!
  8. کنترل «سریال‌های خانگی» دست به دست می‌شود؟/ «مسئولیت» فراموش‌شده!
  9. جدال مدعیان؛ مزایا و معایب واگذاری مدیریت نمایش خانگی از ارشاد به صدا و سیما
  10. صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی: تعارض منافع در صدا و سیما
  11. صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی: تعارض منافع در صدا و سیما
  12. صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی: تعارض منافع در صدا و سیما
  13. صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی: تعارض منافع در صدا و سیما
  14. صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی: تعارض منافع در صدا و سیما
  15. انحصار صدا و سیما همچنان بیشتر می‌شود!
  16. ساترا (سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی)
  17. ساترا (سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی)
  18. ساترا (سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی)
  19. ساترا (سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی)
  20. ساترا (سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی)
  21. ساترا (سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی)
  22. «شبکه نمایش خانگی» میان ارشاد و تلویزیون
  23. صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی: تعارض منافع در صدا و سیما
  24. صدور مجوز سریال‌های شبکه خانگی: تعارض منافع در صدا و سیما